Een nieuwe wijk, een mobiliteitsplan of een visie op de toekomst: maatschappelijke vraagstukken raken veel mensen tegelijk. Bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, ontwikkelaars en overheden kijken allemaal vanuit hun eigen positie naar dezelfde werkelijkheid. De één maakt zich zorgen over betaalbaarheid, de ander over ruimte voor groen of de haalbaarheid van het plan.
Dat verschil is geen ruis op de lijn. Het is informatie. Wie verschillende perspectieven zorgvuldig combineert, ziet meer van het vraagstuk en maakt plannen die beter aansluiten op de wereld waarin we samen leven en de wereld naartoe willen.
Verschillende perspectieven = rijker beeld
Een maatschappelijk vraagstuk bestaat nooit uit één verhaal. Wat voor de één een noodzakelijke verandering is, kan voor de ander voelen als een bedreiging. Die perspectieven sluiten elkaar niet automatisch uit. Ze leggen verschillende kanten van hetzelfde vraagstuk bloot. Juist door ze naast elkaar te leggen, ontstaat een vollediger beeld van wat er speelt. Een rijker beeld.
Maatschappelijke vraagstukken vragen dan ook steeds vaker om samenwerking tussen meerdere stakeholders, sectoren en disciplines. Geen van die partijen bezit het hele antwoord. En op hun eigen manier, vanuit hun eigen zicht op het vraagstuk, hebben ze ieder gelijk. Door perspectieven uit te wisselen, kunnen betrokkenen samen nieuwe betekenis geven aan dat wat er speelt; en tot vernieuwende doorbraken komen¹. Ontwerp kan hierbij helpen: niet door verschillen zo snel mogelijk glad te strijken, maar door ze eerst zichtbaar en bespreekbaar te maken⁴.
Van standpunt naar waarde
Een standpunt is meestal het zichtbare deel van een opvatting en het eerste wat je tegenkomt in gesprek met elkaar over een vraagstuk. “Er mogen geen woningen bij.” “De weg moet breder.” “Het dorpse karakter moet blijven.” Duidelijke uitspraken, maar ze vertellen nog niet waarom iemand dit vindt of wat iemand hiermee hoopt te bereiken.
Achter elk standpunt zitten belangen. Een bewoner die tegen woningbouw is, kan bijvoorbeeld zorgen hebben over verlies van rust, privacy of uitzicht. Een ondernemer die pleit voor meer parkeerplaatsen, verwacht daarmee misschien meer klanten. Een gemeente die verdichting nastreeft, maakt zich mogelijk zorgen over betaalbaarheid en het woningtekort.
Maar het stopt daar niet. Wij zijn namelijk niet zulke rationele wezens als we zelf graag denken. Naar schatting wordt 90 tot 95 procent van onze beslissingen onbewust gestuurd door emotie, in plaats van door rationeel afwegen⁷. Onder die belangen liggen dan ook normen en waarden die bepalen hoe we naar de wereld kijken. Denk aan het gevoel van veiligheid, de ervaring van vrijheid, of de verbondenheid met de (sociale) omgeving. Waarden krijgen betekenis binnen de context waarin mensen leven en handelen. Dáár wordt het gesprek interessanter. Want op het niveau van standpunten lijken mensen soms lijnrecht tegenover elkaar te staan. Op het niveau van waarden blijken er vaak meer overeenkomsten te zijn dan gedacht⁸.
Pluraliteit
Mensen kunnen dezelfde waarde belangrijk vinden, maar andere keuzes maken over hoe die waarde het beste wordt beschermd. Het gaat erom dat verschillende perspectieven naast elkaar kunnen bestaan en elkaar kunnen beïnvloeden⁵. Een goed plan ontstaat niet doordat één perspectief de anderen overtuigt, maar doordat verschillende perspectieven het plan beter maken. De inwoner ziet wat er dagelijks op straat gebeurt. De professional kent de uitvoeringspraktijk. De ondernemer begrijpt wat een verandering betekent voor de lokale samenhorigheid. De beleidsmaker overziet wet- en regelgeving. De ontwerper brengt samenhang en verbeeldingskracht.
Ook onderzoek naar participatie bij complexe beleidsvraagstukken benadrukt het belang van pluraliteit. Bij maatschappelijke thema’s zoals duurzaamheid, natuur en leefomgeving verschillen mensen niet alleen van mening over de oplossing, maar soms al over wat precies het probleem is⁹. Samenleven vraagt niet om volledige overeenstemming, maar om het vermogen om met verschillen om te gaan. Door ruimte te maken voor dialoog, ontmoeting en gezamenlijke actie ontstaat een publieke ruimte waarin mensen met uiteenlopende perspectieven toch samen richting kunnen geven aan de samenleving⁶.
Interactie leidt tot meer begrip
Het uitwisselen van verschillende perspectieven kan leiden tot nieuwe inzichten en een breder begrip van het publieke vraagstuk. Daarbij kunnen fysieke werkvormen en visuele middelen helpen om perspectieven zichtbaar te maken en samen betekenis geven aan een vraagstuk (Embodied Sensemaking³, Participatory Sensemaking²). Wanneer je dingen verplaatst of aanwijst op een kaart stel je elkaar andere vragen: wat maakt dit voor jou belangrijk? Waar wil je aan vasthouden? Wat mag er volgens jou niet verloren gaan? Daarmee verschuift het gesprek van meningen naar posities van betekenis. Van gelijk krijgen naar begrijpen wat er op het spel staat.
Gedeelde waarden vormen geen kant-en-klaar antwoord. Ze zijn wel een kompas. Ze helpen om nieuwe oplossingen te onderzoeken: kunnen er veilige fietsroutes komen zonder de winkels onbereikbaar te maken? Kunnen groen en verblijfskwaliteit worden toegevoegd zonder dat de straat zijn toegankelijkheid en bereikbaarheid verliest? Achter deze vragen ligt steeds het doel: hoe maken we een plan dat recht doet aan wat verschillende mensen belangrijk vinden?
Drie lessen voor professionals
1. Ken alle perspectieven, dan pas ken je je vraagstuk
Kijk voorbij de meest mondige deelnemers of ‘usual suspects’. Zoek ook bewust naar mensen die op een andere manier geraakt worden door het vraagstuk of die minder snel aan tafel zitten. Zo ontstaat een vollediger en eerlijker beeld van wat er speelt. Gebruik hiervoor onze tool: de Stakeholderster.
2. Kijk verder dan het standpunt
We mogen het met elkaar oneens zijn. Zoek niet naar snelle consensus, wél naar gedeelde waarden. Die maken niet dat iedereen hetzelfde denkt, maar geven wel een basis om samen verder te komen. Vraag door: “Wat maakt dit voor jou belangrijk?” en “Waar maakt je je zorgen over?” Zo beweeg je van een standpunt naar het belang en de waarden die eronder liggen.
3. Ontwerp mét verschillen
Omarm verschillende perspectieven om blinde vlekken te ontdekken en keuzes beter te onderbouwen. Stimuleer visueel denken en fysieke interactie om stakeholders vanuit verschil naar gedeeld begrip te bewegen.
Werk je zelf met jouw team of organisatie aan vraagstukken met verschillende stakeholders en botsende standpunten? Met het canvas ‘Stakeholderster’ verken je de belangrijkste perspectieven op een vraagstuk, of neem contact op, we denken graag mee.
-
1. Buur, J., & Larsen, H. (2010). The quality of conversations in participatory innovation. CoDesign, 6(3), 121–138. https://doi.org/10.1080/15710882.2010.533185
2. De Jaegher, H. & Di Paolo, E. (2007). Participatory sense-making. Phenomenology and the cognitive sciences, 6(4), 485-507.
3. Hummels, C. & Van Dijk, J. (2015). Seven principles to design for embodied sensemaking. Proceedings of the Ninth International Conference on Tangible, Embedded, and Embodied Interaction, 21-28. ACM Press. https://doi.org/10.1145/2677199.2680577
4. Jaasma, P. G. (2018). Exchanging perspectives: Designing for public sphere. Proefschrift, Technische Universiteit Eindhoven.
5. Maris van Sandelingenambacht, C. W. (2002). Normen en waarden in de multiculturele samenleving. Recht en Kritiek, 28(3), 215–234.
6. Pradeep Kumar, K. S. (2020). Plurality in practice: Challenges and prospects. Artha Journal of Social Sciences, 19(2), 21–35. https://doi.org/10.12724/ajss.53.2
7. Shiv, B. (2020, 20 november). Feelings first: How emotion shapes our communication, decisions, experiences [Podcastaflevering]. Stanford Graduate School of Business.
8. Tsirogianni, S., & Gaskell, G. (2011). The role of plurality and context in social values. Journal for the Theory of Social Behaviour, 41(4), 441–465. https://doi.org/10.1111/j.1468-5914.2011.00470.x
9. Van der Sluijs, J. P., et al. (2004). Participeren in onzekerheid: Literatuuronderzoek naar het inzetten van participatie in wetenschappelijke beleidsadvisering. RIVM/MNP.