Leestip: ‘De Onzekerheids-epidemie. Hoe we overeind blijven in een wankelende wereld’

Wat als onzekerheid niet verlamt maar juist ruimte biedt voor cocreatie? Als neurowetenschapper onderzoekt Jeroen van Baar hoe ons brein reageert op een wereld die steeds minder voorspelbaar is. Van mentale gezondheid in groene wijken tot politieke polarisatie en vergrijzende steden. We spraken hem over zijn boek ‘De Onzekerheidsepidemie’ waarin hij onzekerheid beschrijft als uitnodiging om collectieve daadkracht te bouwen.

“Door sociale samenwerking kunnen bewoners weer ervaren dat ze lokale issues onder controle hebben. Dat gevoel van grip maakt ons weerbaarder voor grote veranderingen."

Een gesprek met Jeroen van Baar, neurowetenschapper

Hé Jeroen, wie ben jij, en hoe ben jij in je werk bezig om samen de stad te maken?

Ik ben neurowetenschapper en ik onderzoek het brein om te begrijpen hoe onze leefomgeving onze mentale en cognitieve gezondheid beïnvloedt.  Een rode draad in mijn werk is dat onze omgeving, en dus ook hoe we die samen inrichten, een enorme impact heeft op hoe we ons voelen en gedragen.

Ik ben zelf niet heel actief als activist of organisator in een stedelijke omgeving, maar in mijn boek De onzekerheidsepidemie beschrijf ik hoe samenwerking tussen inwoners kan leiden tot meer gevoel van grip op de omgeving. En dat dit goed kan zijn voor onze veerkracht bij allerlei onverwachte problemen.

Als je niet aan het werk bent: waar en met wie bouw jij dan aan jouw stukje wereld?

Ik ben een verenigingsmens. Zeker omdat ik vaak ben verhuisd, helpt het mij om ergens lid van te worden en wekelijks dezelfde mensen te ontmoeten. Dat creëert niet alleen sociale verbinding, maar ook een basis om samen iets op te bouwen. 

Dat kan heel klein beginnen. Zo ontmoette ik laatst tijdens een voetbalwedstrijd andere Nederlanders hier in de buurt [Jeroen woont in Boston, waar hij werkt aan de Boston University School of Public Health], en voor je het weet ontstaat er een appgroep. Dat lijkt misschien iets kleins, maar het zijn precies dit soort sociale structuren die maken dat je elkaar weet te vinden als dat nodig is. Je bouwt misschien niet direct aan de fysieke stad, maar wel aan het sociale weefsel ervan.

Je boek heet “De onzekerheidsepidemie”. Waar bestaat deze epidemie uit?

Het boek begint met twee constateringen. Aan de ene kant zijn we door technologie gewend geraakt aan controle en voorspelbaarheid. We kunnen alles weten: wanneer de bus komt, waar onze vrienden zijn, wat het weer wordt.

Tegelijkertijd wordt de wereld op grotere schaal juist onvoorspelbaarder, door klimaatverandering, geopolitieke ontwikkelingen en andere grote transities. Die spanning zorgt ervoor dat we steeds minder goed met onzekerheid kunnen omgaan.

Wat ik laat zien is dat die onzekerheid onder andere bijdraagt aan mentale gezondheidsproblemen, maar ook aan maatschappelijke fenomenen zoals polarisatie. Het boek gaat over hoe dat werkt in ons brein, en wat we zelf kunnen doen om beter met onzekerheid om te gaan.

Je hebt het over polarisatie, welke rol speelt onzekerheid daarin?

We denken vaak dat polarisatie ontstaat doordat mensen verschillende meningen hebben. Maar dat is op zichzelf niet het probleem.

Het probleem ontstaat wanneer mensen moeite hebben met onzekerheid. Dan verdwijnt de ruimte voor nuance en groeit de behoefte aan duidelijkheid. Mensen gaan zich sterker vastklampen aan extreme standpunten en creëren scherpere tegenstellingen.

Als je dus iets aan polarisatie wilt doen, heeft het weinig zin om alleen het gesprek over standpunten te voeren. Het is effectiever om te kijken hoe je het onderliggende gevoel van onzekerheid kunt verkleinen.

Wat betekent dat voor professionals die werken aan stedelijke ontwikkeling of transities?

In mijn boek beschrijf ik hoe mensen in het verleden verenigingen gebruikten om zich te wapenen tegen grote onzekerheid. Dat is ook nu weer relevant. Samen met anderen kunnen we ons aanpassen aan een nieuwe realiteit en grip krijgen op zaken die te groot zijn voor het individu, van veiligheid in de wijk tot het realiseren van woonruimte.

Cocreatie is een belangrijke methodiek om die samenwerking vorm te geven. Door samen met anderen, vanuit verschillende perspectieven, na te denken over die nieuwe werkelijkheid. Het helpt niet alleen om betere oplossingen te ontwikkelen, maar geeft mensen ook het gevoel van grip en gezamenlijke richting. De vraag voor professionals is dan ook: hoe kun je cocreatie stimuleren door ontmoetingen te faciliteren in een wijk of gemeente?

Daarnaast ligt in projecten, zeker bij complexe veranderingen, vaak de nadruk op cijfers en planning. Maar in een onzekere wereld worden voorspellingen steeds minder betrouwbaar. Wat belangrijker wordt, is het communiceren van waarden en visie. Waarom doen we dit? Waar werken we naartoe? Als dat helder is, kunnen mensen zich daartoe verhouden, óók als de uitkomst verandert. Waarden en principes zijn een onmisbaar anker in een wankelende wereld.

We staan voor grote maatschappelijke vraagstukken. Wie of wat wens jij als eerste een beetje meer cocreatie toe?

Eigenlijk iedereen. We weten uit onderzoek dat sociale verbondenheid een van de belangrijkste factoren is om met tegenslag om te gaan.

Er zijn mooie voorbeelden van plekken waar sterke gemeenschappen sneller herstellen na crises, simpelweg omdat mensen elkaar weten te vinden en samen in actie komen. Als inwoner hoef je daarbij niet alleen naar gemeente of ontwikkelaars te kijken. Kijk bijvoorbeeld naar woongemeenschappen zoals de Ebbingehof in Groningen of De Warren in Amsterdam, waar bewoners zelf een woonblok hebben neergezet en zo actief bouwen aan hun eigen leefomgeving.

De buurt is daarin een kansrijke schaal. We organiseren ons steeds minder rondom religie of afkomst, maar waar we wonen is relatief stabiel. Daar liggen kansen om opnieuw vormen van samenwerking op te bouwen.

Tot slot de kettingvraag van Annet Goltstein: Stel dat je een halve dag per week adviseur zou zijn van de burgemeester van een grote stad. Waar zou jij je dan voor inzetten, en waarom?

Een 'gouden gids' voor verenigingen, die aan elke nieuwe inwoner wordt opgestuurd. Zodat men zich gelijk kan aansluiten bij een club!

Meer inspirerende professionals ontmoeten? De cocreatieclub brengt publieke professionals samen die geloven dat de beste oplossingen ontstaan wanneer alle stemmen aan tafel zitten. Schuif jij ook aan bij één van onze ccclubavonden?